Lufta n\u00eb Lindjen e Mesme i emocionon njer\u00ebzit n\u00eb shum\u00eb vende t\u00eb bot\u00ebs dhe i b\u00ebn ata m\u00eb leht\u00eb pre t\u00eb lajmeve t\u00eb rreme. Sepse ajo q\u00eb i p\u00ebrshtatet bot\u00ebkuptimit t\u00ebnd, besohet m\u00eb shpejt dhe p\u00ebrhapet m\u00eb shum\u00eb.<\/p>\n\n\n\n
N\u00ebse b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr\u00a0t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb rreme\u00a0p\u00ebr nj\u00eb shp\u00ebrthim n\u00eb nj\u00eb spital t\u00eb Gaz\u00ebs, p\u00ebr teori konspirative antisemite apo p\u00ebr akuz\u00ebn p\u00ebr vuajtje t\u00eb inskenuara: q\u00eb nga sulmi ndaj Izraelit nga grupi militant islamik Hamas, ngjarjet n\u00eb Lindjen e Mesme jan\u00eb shoq\u00ebruar me nj\u00eb ortek\u00a0\u00a0lajmesh t\u00eb rreme\u00a0 n\u00eb rrjetet sociale, disa prej t\u00eb cilave kan\u00eb arritur p\u00ebrhapje t\u00eb madhe.<\/p>\n\n\n\n
Keqinformimi shoq\u00ebron dhe ndikon n\u00eb ngjarjet e m\u00ebdha politike t\u00eb koh\u00ebs son\u00eb. Sidomos n\u00eb rastin e ngjarjeve emocionalizuese si konfliktet, krizat, katastrofat apo luft\u00ebrat, lajmet e rreme p\u00ebrhapen gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb, pasi nevoja p\u00ebr t\u00eb pasur informacion dhe orientim t\u00eb shpejt\u00eb n\u00eb situata konfuze \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e madhe. Shpesh qarkullojn\u00eb shum\u00eb fotografi apo video t\u00eb rasteve t\u00eb d\u00ebshmitar\u00ebve t\u00eb supozuar okular\u00eb. Kjo shfryt\u00ebzohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritur p\u00ebr t\u00eb shp\u00ebrndar\u00eb me q\u00ebllim lajm t\u00eb rrem\u00eb, si gjat\u00eb pandemis\u00eb s\u00eb koronavirusit ose luft\u00ebs s\u00eb\u00a0agresionit rus n\u00eb Ukrain\u00eb.<\/p>\n\n\n\n
P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, lufta n\u00eb Lindjen e Mesme ka pasoja t\u00eb gjera p\u00ebr popullsin\u00eb lokale dhe shqet\u00ebson shum\u00eb njer\u00ebz n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn, thot\u00eb Lea Fr\u00fchwirth, Senior Researcher n\u00eb CeMAS (Qendra p\u00ebr Monitorim, Analiz\u00eb dhe Strategji). “Stereotipe antisemite q\u00eb qarkullojn\u00eb prej koh\u00ebsh dhe mite konspiracioni shfaqen n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb alarmante hapur, duke nxitur diskursin dhe duke kontribuar n\u00eb nj\u00eb rritje t\u00eb frikshme t\u00eb sulmeve antisemite. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, lajmet e rremet, propaganda dhe narrativat konspirative rreth luft\u00ebs mund t\u00eb qarkullojn\u00eb m\u00eb gjer\u00ebsisht.”<\/p>\n\n\n\n
\u00c7far\u00eb \u00ebsht\u00eb keqinformimi?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Megjithat\u00eb, jo \u00e7do informacion i gabuar \u00ebsht\u00eb automatikisht lajm i rrem\u00eb. Lajme t\u00eb rreme jan\u00eb pohime t\u00eb formuluara q\u00ebllimisht n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb g\u00ebnjesht\u00ebrt, q\u00eb p\u00ebrhapen q\u00ebllimisht. Keqinformimi nuk \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje acarimesh retorike apo gabimesh mosv\u00ebmendjeje, si p.sh. pasakt\u00ebsi gjuh\u00ebsore. Kriteri vendimtar \u00ebsht\u00eb synimi p\u00ebr t\u00eb mashtruar njer\u00ebzit ose p\u00ebr t\u00eb manipuluar opinionet.<\/p>\n\n\n\n Termi i anglishtes “misinformation”, nga ana tjet\u00ebr, p\u00ebrshkruan deklarata t\u00eb paq\u00ebllimshme dhe haptazi t\u00eb pasakta ose gabime gazetareske, t\u00eb cilat quhen edhe “gazetari e varf\u00ebr\u201d.<\/p>\n\n\n\n Keqinformimi p\u00ebrdoret posa\u00e7\u00ebrisht p\u00ebr q\u00ebllime politike apo edhe si arm\u00eb lufte. “N\u00eb konflikte dhe luft\u00ebra, pal\u00ebt e p\u00ebrfshira jan\u00eb kryesisht t\u00eb shqet\u00ebsuara p\u00ebr t\u00eb paraqitur nj\u00eb pamje t\u00eb mir\u00eb t\u00eb pal\u00ebs s\u00eb tyre dhe nj\u00eb pamje t\u00eb keq t\u00eb kund\u00ebrshtarit t\u00eb tyre,” thot\u00eb Fr\u00fchwirth. “Dezinformimi dhe propaganda synojn\u00eb t\u00eb nxisin q\u00ebndrime dhe sjellje te ata q\u00eb i shohin: p\u00ebr shembull, solidaritet me an\u00ebn e vet dhe k\u00ebrkesa p\u00ebr sanksione ndaj tjetrit\u201d.<\/p>\n\n\n\n Si t’i dallojm\u00eb lajmet e rreme?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nuk ka asnj\u00eb formul\u00eb magjike p\u00ebr t\u00eb dalluar informacionet e rreme. Megjithat\u00eb, \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb dallosh n\u00ebse pamjet jan\u00eb autentike dhe a \u00ebsht\u00eb informacioni i besuesh\u00ebm po t\u00eb ndjek\u00ebsh disa hapa t\u00eb thjesht\u00eb.<\/p>\n\n\n\n N\u00eb thelb, nj\u00eb tregues i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00ebse pamjet ose informacionet jan\u00eb t\u00eb besueshme apo jo \u00ebsht\u00eb burimi. P\u00ebr shembull, agjencit\u00eb e lajmeve si dpa, AFP ose AP konsiderohen burime t\u00eb besueshme, pasi ato e kontrollojn\u00eb materialin p\u00ebrpara se ta publikojn\u00eb. Aty ku \u00ebsht\u00eb e mundur, tregohet burimi, data dhe vendi i regjistrimit t\u00eb pamjeeve dhe videove. Edhe agjencit\u00eb e m\u00ebdha t\u00eb lajmeve gjithashtu i kontrollojn\u00eb pamjet p\u00ebrpara se t’i publikojn\u00eb ato. Megjithat\u00eb, vet\u00ebkuptohet q\u00eb edhe agjencive dhe mediave t\u00eb m\u00ebdha mund t’u shp\u00ebtojn\u00eb gabime. K\u00ebto duhet t\u00eb korrigjohen me transparenc\u00eb.<\/p>\n\n\n\n Ashtu si n\u00eb bot\u00ebn reale, ia vlen t\u00eb pyes\u00ebsh: Kush po m\u00eb thot\u00eb \u00e7far\u00eb? Nga vjen ky informacion? Dhe \u00e7far\u00eb tjet\u00ebr p\u00ebrhap ky burim? Duke qen\u00eb se lajmet e rreme zakonisht bazohen n\u00eb emocionalizim dhe indinjat\u00eb, ia vlen q\u00eb t\u00eb tregohesh ve\u00e7an\u00ebrisht i kujdessh\u00ebm n\u00eb rastin e p\u00ebrmbajtjeve shum\u00eb dramatike dhe emocionale.<\/p>\n\n\n\n Kur nuk je i sigurt n\u00ebse materiali \u00ebsht\u00eb serioz dhe autentik, gjithmon\u00eb mund t\u00eb kontrollosh faktet. Google ofron nj\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb: https:\/\/toolbox.google.com\/factcheck\/explorer\/search\/ukrIAne;hl= sipas fjal\u00ebve ky\u00e7e dhe gjuh\u00ebve.<\/p>\n\n\n\n \u00c7far\u00eb roli luan inteligjenca artificiale?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n P\u00ebrdorimi i pamjeve t\u00eb krijuara nga inteligjenca artificiale IA \u00ebsht\u00eb rritur gjithashtu p\u00ebr q\u00ebllime keqinformimi, por ato nuk jan\u00eb ende nj\u00eb fenomen masiv n\u00eb fushatat e keqinformimit.<\/p>\n\n\n\n Programe kompjuterike t\u00eb afta p\u00ebr t\u00eb identifikuar automatikisht dhe me besueshm\u00ebri pamjet e krijuara nga IA, po zhvillohen, por aktualisht nuk ka asnj\u00eb mjet q\u00eb ofron rezultate v\u00ebrtet t\u00eb vlefshme. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, varet edhe nga p\u00ebrshtypja e p\u00ebrgjithshme q\u00eb mund t\u00eb krijohet me disa hapa testimi.<\/p>\n\n\n\n Si mund t\u00eb dallohen pamjet e krijuara nga IA?<\/strong><\/p>\n\n\n\n N\u00eb pamje t\u00eb par\u00eb, nuk \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb e leht\u00eb t\u00eb dallosh nj\u00eb pamje t\u00eb krijuar nga IA nga ajo pamja reale. Megjithat\u00eb, gabimet e pamjes ose mosp\u00ebrputhjet optike shpesh mund t\u00eb gjenden n\u00eb detaje. P\u00ebr shembull, nj\u00eb l\u00ebkur\u00eb shum\u00eb e but\u00eb, shprehje t\u00eb shtremb\u00ebruara t\u00eb fytyr\u00ebs ose nj\u00eb gisht shtes\u00eb. Ndonj\u00ebher\u00eb nuk jan\u00eb t\u00eb sakta proporcionet. Sfondi, t\u00eb tilla si pem\u00ebt, nd\u00ebrtesat ose mobiljet, mund t\u00eb duken gjithashtu joreale.<\/p>\n\n\n\n A \u00ebsht\u00eb i sakt\u00eb konteksti?<\/strong><\/p>\n\n\n\n P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, konteksti i nj\u00eb pamjeje ose videoje \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi ky\u00e7e, pavar\u00ebsisht n\u00ebse \u00ebsht\u00eb krijuar nga IA apo jo. Kjo ndodh sepse pamjet shpesh nxirren jasht\u00eb kontekstit dhe paraqiten si materiale aktuale q\u00eb lidhen me nj\u00eb incident. Me nj\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb kund\u00ebrt t\u00eb pamjes, n\u00eb t\u00eb cilin nj\u00eb pamje ngarkohet n\u00eb nj\u00eb motor k\u00ebrkimi si Google ose Yandex, shfaqen pamje t\u00eb nj\u00ebjta ose t\u00eb ngjashme me tem\u00ebn. Kjo ju lejon t\u00eb kontrolloni n\u00ebse e nj\u00ebjta pamje ose nj\u00eb pamje e s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs situat\u00eb ekziston nga nj\u00eb burim me reputacion, si nj\u00eb agjenci lajmesh, dhe n\u00eb \u00e7far\u00eb konteksti \u00ebsht\u00eb marr\u00eb.<\/p>\n\n\n\n P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, informacioni i shkruar p\u00ebr nj\u00eb pamje ofron m\u00eb shum\u00eb t\u00eb dh\u00ebna a kemi informacion t\u00eb besuesh\u00ebm: Kur dhe ku u postua p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb pamja? A p\u00ebrputhet me informacione t\u00eb tjera? \u00c7far\u00eb raportuan mediat at\u00eb dit\u00eb?<\/p>\n\n\n\n Kontrolloje fillimisht, vet\u00ebm pastaj shp\u00ebrndaje<\/strong><\/p>\n\n\n\n Suksesi i lajmit t\u00eb rrem\u00eb varet nga shkalla n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn p\u00ebrdoruesit shp\u00ebrndajn\u00eb p\u00ebrmbajtje mashtruese. Kur nuk je i sigurt, \u00ebsht\u00eb m\u00eb mir\u00eb t\u00eb mos shp\u00ebrndash di\u00e7ka dhe t\u00eb pres\u00ebsh derisa t\u00eb ket\u00eb prova t\u00eb besueshme. “Ne nuk duhet t\u00eb kontribuojm\u00eb n\u00eb p\u00ebrhapjen e lajmeve t\u00eb rreme dhe narrativave konspirative,” thot\u00eb Fr\u00fchwirth.<\/p>\n\n\n\n Sepse \u00e7dokush mund t\u00eb bjer\u00eb pre e keqinformimit: “Rreziku \u00ebsht\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht i madh kur p\u00ebrmbajtja mashtruese korrespondojn\u00eb me bot\u00ebkuptimin tuaj; at\u00ebher\u00eb nuk i kushton aq v\u00ebmendje,” thot\u00eb Fr\u00fchwirth. Prandaj, njer\u00ebzit q\u00eb simpatizojn\u00eb nj\u00ebr\u00ebn pal\u00eb n\u00eb nj\u00eb konflikt kan\u00eb m\u00eb pak gjasa t\u00eb shqyrtojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kritike lajmet e rreme n\u00eb lidhje me mizorit\u00eb e supozuara t\u00eb kryera nga pala tjet\u00ebr dhe kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb gjasa t’i ndajn\u00eb ato me t\u00eb tjer\u00ebt.<\/p>\n\n\n\n aud (C. Reveland dhe P. Siggelkow, ARD)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Lufta n\u00eb Lindjen e Mesme i emocionon njer\u00ebzit n\u00eb shum\u00eb vende t\u00eb bot\u00ebs dhe i b\u00ebn ata m\u00eb leht\u00eb pre t\u00eb lajmeve t\u00eb rreme. Sepse ajo q\u00eb i p\u00ebrshtatet bot\u00ebkuptimit t\u00ebnd, besohet m\u00eb shpejt dhe p\u00ebrhapet m\u00eb shum\u00eb. N\u00ebse b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr\u00a0t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb rreme\u00a0p\u00ebr nj\u00eb shp\u00ebrthim n\u00eb nj\u00eb spital t\u00eb Gaz\u00ebs, p\u00ebr teori konspirative<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":17170,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[38],"tags":[40],"class_list":{"0":"post-17168","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-tech","8":"tag-featured"},"yoast_head":"\n