Prej kohësh na është thënë se shumë faktorë rrisin rrezikun për demencë, si gjenetika, konsumimi i tepërt i alkoolit, mungesa e aktivitetit fizik, ushqyerja jo e shëndetshme apo tensioni i lartë i gjakut. Tani, një tjetër element po shtohet në këtë listë: inteligjenca artificiale.
Neuroshkencëtarja Vivienne Ming paralajmëron se përdorimi i tepruar i AI mund të kontribuojë në një “krizë demence”, duke dobësuar sistemet e trurit që lidhen me kureshtjen, përqendrimin, arsyetimin e avancuar dhe funksionet ekzekutive. Shkencëtarët kanë paralajmëruar tashmë se rastet e demencës në SHBA mund të dyfishohen deri në vitin 2060, kryesisht për shkak të plakjes së popullsisë dhe rritjes së problemeve si obeziteti, diabeti dhe hipertensioni. Sipas Ming, AI mund të përshpejtojë këtë proces në mënyra më të fshehta, por të rëndësishme.
Ajo shpjegon se përdorimi më i zakonshëm i AI, pra, të bësh pyetje dhe të pranosh menjëherë përgjigjen, lidhet me një ulje të ndjeshme të aktivitetit të trurit. Të dhënat e saj tregojnë se studentët që përdorin AI në këtë mënyrë kanë mbi 40% më pak aktivitet në zonat e trurit që lidhen me angazhimin aktiv mendor, krahasuar me ata që punojnë pa ndihmën e saj.
Lexo edhe: Si mashtrimet deepfake po arrijnë nivele rekord duke synuar përdoruesit e mediave sociale
Sipas saj, problemi nuk është i menjëhershëm, por zhvillohet gradualisht. Kur përgjigjet janë gjithmonë një klikim larg, ne humbasim zakonin për të pyetur, eksploruar dhe menduar vetë. Truri nuk përballet më me sfida dhe gabime, të cilat janë thelbësore për të mësuar. Një tjetër aspekt që ndikohet është metakognicioni, ose aftësia për të reflektuar mbi mënyrën si mendojmë. Kur AI e bën këtë punë për ne, krijohet një iluzion se e kuptojmë diçka, ndërkohë që në fakt nuk kemi zhvilluar aftësitë reale. Ming e quan këtë mungesë “fërkim produktiv”, ato vështirësi të vogla që na detyrojnë të përmirësohemi. Pa to, truri bëhet më pak aktiv dhe më pak i trajnuar.
Edhe pse teknologji të tjera si kalkulatorët apo telefonat inteligjentë kanë ndryshuar mënyrën si mendojmë, analogjia më e afërt është përdorimi i GPS. Studimet kanë treguar se përdorimi i vazhdueshëm i navigimit mund të dobësojë aftësinë tonë për orientim, duke ulur aktivitetin në hipokampus, pjesa e trurit që krijon “hartat mendore”.
Por ndryshe nga GPS, AI nuk zëvendëson vetëm një funksion. Ajo mund të marrë përsipër pothuajse çdo proces mendor: shkrimin, analizën, planifikimin, gjykimin. Kjo krijon një cikël të rrezikshëm: sa më shumë që AI bëhet më e mirë se ne në një detyrë, aq më shumë ne ndalojmë së praktikuari atë aftësi, duke u bërë më të varur nga teknologjia.
Ekspertët kanë rekomanduar prej kohësh që veçanërisht të moshuarit të mbajnë trurin aktiv përmes leximit, punës stimuluese dhe mësimit të aftësive të reja, për të ngadalësuar rënien njohëse. Nëse një krizë e tillë do të ndodhë, ajo do të shfaqej si një dobësim gradual i “rezervës njohëse” në nivel popullsie, pra, aftësisë së trurit për t’i rezistuar plakjes.
Megjithatë, Ming pranon se AI është ende një teknologji relativisht e re dhe efektet afatgjata nuk janë plotësisht të matura. Por ajo thekson se provat ekzistuese janë të mjaftueshme për të marrë seriozisht këtë çështje. Zgjidhja nuk është të shmangim AI, por ta përdorim ndryshe. Ajo sugjeron që AI të përdoret si një “bashkëpunëtor sfidues”, që nuk jep thjesht përgjigje, por vë në dyshim mendimin tonë, identifikon dobësitë dhe na detyron të përmirësojmë arsyetimin. Sepse, siç thekson ajo, problemi fillon kur AI përdoret si një “gjeni magjik” që jep përgjigje të menjëhershme, pa na detyruar të mendojmë.
