Startup Albania ka hapur së fundmi një thirrje për profesionistë, ekspertë dhe aktorë të ekosistemit, të cilët duan të kontribuojnë me ide, perspektiva dhe ekspertizë në zhvillimin e nismave që lidhen me inovacionin dhe teknologjinë në vend.
Kjo thirrje vjen në një moment kur Shqipëria po përballet me nevojën për të ndërtuar qasje më të qarta ndaj teknologjive të reja, veçanërisht ndaj inteligjencës artificiale, e cila po hyn gjithnjë e më shumë në biznes, shërbime, institucione dhe vendimmarrje.
Një nga reagimet e para publike ndaj kësaj thirrjeje ka qenë ai i Anisa Berishës, themeluese dhe CEO e COA – ComplyOn AI, e cila ka ofruar vullnetarisht ekspertizën e saj për të kontribuar në hartimin e një kuadri kombëtar për rregullimin e inteligjencës artificiale në Shqipëri.
Në qëndrimin e saj, Berisha thekson se Shqipëria nuk duhet ta shohë këtë proces si një debat të largët teknologjik, por si një nevojë të menjëhershme për institucionet, bizneset dhe vendimmarrësit. Akti Europian i Inteligjencës Artificiale është tashmë në fuqi, ndërsa afatet e pajtueshmërisë po afrohen. Në këtë kontekst, mungesa e një kuadri kombëtar mund të krijojë pasiguri për kompanitë që përdorin teknologji të reja, sidomos ato që lidhen me tregjet europiane
Sipas saj, sfida nuk është vetëm të kuptojmë çfarë po ndodh në nivel global, por të përcaktojmë se çfarë pozicioni do të marrë Shqipëria në këtë zhvillim. Do të jemi thjesht zbatues të rregullave të hartuara nga të tjerët, apo do të përpiqemi të ndërtojmë një qasje lokale, të përgjegjshme dhe të përshtatur me realitetin tonë?
Lexo edhe: Industria kineze e kinematografisë po tronditet nga serialet e krijuara me AI
Pse ka rëndësi një kuadër kombëtar?
Inteligjenca artificiale nuk është më një temë e kufizuar vetëm për kompanitë teknologjike. Sot ajo përdoret në marketing, financë, rekrutim, shërbim klienti, analizë të dhënash, edukim, shëndetësi dhe shumë fusha të tjera.
Kjo do të thotë se rregullimi i saj nuk lidhet vetëm me teknologjinë, por edhe me besimin, përgjegjësinë dhe sigurinë.
Një kuadër kombëtar do të ndihmonte për të përcaktuar se si duhet të përdoret inteligjenca artificiale në mënyrë të sigurt, transparente dhe të drejtë. Ai mund t’u japë bizneseve orientim më të qartë mbi detyrimet që kanë, institucioneve një bazë për mbikëqyrje dhe qytetarëve më shumë mbrojtje nga përdorimi i pakontrolluar i teknologjisë.
Për bizneset shqiptare, kjo është veçanërisht e rëndësishme. Shumë prej tyre po përdorin ose do të përdorin sisteme të bazuara në inteligjencë artificiale pa e ditur plotësisht nëse këto sisteme mund të klasifikohen si me risk të lartë, çfarë dokumentimi kërkohet, apo çfarë detyrimesh mund të kenë nëse operojnë me partnerë dhe klientë në Bashkimin Europian.
Në këtë pikë, mungesa e udhëzimeve kombëtare mund të kthehet në kosto reale: vonesa, pasiguri ligjore, humbje mundësish dhe vështirësi për t’u përshtatur me standardet europiane.
Shqipëria dhe Ballkani në tryezat globale të teknologjisë
Berisha e lidh këtë çështje edhe me përfaqësimin e rajonit në diskutimet ndërkombëtare. Ajo ka qenë pjesëmarrëse në Konferencën e OKB-së për Qeverisjen Globale të Inteligjencës Artificiale në Gjenevë, ku ka paraqitur rekomandime për përfshirjen e Ballkanit Perëndimor në hartën rregullatore globale.
Ajo ka theksuar se rajone të tjera, si Afrika dhe Azia Jugore, ishin të pranishme me një mesazh të qartë: “We want to be Rule Makers, not Rule Takers.” Ndërkohë, Ballkani Perëndimor mungonte.
Ky është një sinjal i rëndësishëm. Kur një rajon nuk është i pranishëm në tryezat ku diskutohen rregullat e së ardhmes, ai rrezikon të mbetet vetëm në pozicionin e zbatuesit. Për vende si Shqipëria, kjo do të thotë më pak ndikim, më pak përgatitje dhe më shumë presion për t’u përshtatur më vonë.
Prandaj, sipas Berishës, Shqipëria ka një mundësi reale për të udhëhequr në rajon, jo thjesht për të ndjekur.
Nga përdorimi i teknologjisë te përgjegjësia
Përdorimi i inteligjencës artificiale nuk është problem në vetvete. Përkundrazi, ajo mund të ndihmojë bizneset të jenë më efikase, institucionet të ofrojnë shërbime më të mira dhe qytetarët të përfitojnë nga zgjidhje më të shpejta dhe më të personalizuara.
Por çdo përdorim i teknologjisë që ndikon në vendimmarrje kërkon përgjegjësi.
Nëse një sistem përdoret për të analizuar kandidatët për punë, për të vlerësuar riskun financiar, për të automatizuar shërbime publike apo për të marrë vendime që prekin qytetarët, duhet të ketë rregulla të qarta. Duhet të dihet kush mban përgjegjësi, si kontrollohet sistemi, si shmanget diskriminimi dhe si sigurohet transparenca.
Kjo është arsyeja pse qeverisja e inteligjencës artificiale po bëhet një nga temat më të rëndësishme për vendet që duan të ndërtojnë ekonomi moderne dhe të sigurta.
Çfarë mund të fitojë Shqipëria?
Një qasje kombëtare ndaj inteligjencës artificiale nuk do të ishte vetëm një masë mbrojtëse. Ajo mund të shërbejë edhe si avantazh konkurrues.
Nëse Shqipëria ndërton herët një kuadër të qartë, bizneset vendase do të jenë më të përgatitura për të punuar me tregjet europiane, startup-et do të kenë më shumë besueshmëri para investitorëve dhe institucionet do të mund të ndërtojnë politika më të qëndrueshme.
Për një vend të vogël, fleksibiliteti mund të jetë avantazh. Shqipëria ka mundësi të lëvizë më shpejt se tregjet më të mëdha, të krijojë një model praktik dhe të përshtatur me realitetin lokal, si dhe të pozicionohet si një shembull rajonal në këtë fushë.
Kjo kërkon bashkëpunim mes institucioneve publike, ekspertëve, biznesit, akademisë dhe ekosistemit të startup-eve. Thirrja e Startup Albania mund të jetë një hap i parë për ta hapur këtë diskutim në mënyrë më të strukturuar.
Një debat që nuk mund të shtyhet
Kontributi i Anisa Berishës e vendos këtë temë në qendër të një pyetjeje më të madhe, a do ta trajtojë Shqipëria inteligjencën artificiale si një zhvillim që ndodh diku tjetër, apo si një realitet që kërkon vendimmarrje këtu dhe tani?
Rregullat europiane po ecin përpara. Bizneset po adoptojnë teknologji të reja. Institucionet do të përballen gjithnjë e më shumë me nevojën për të kuptuar dhe menaxhuar përdorimin e tyre.
Në këtë kontekst, mungesa e një kuadri kombëtar nuk është thjesht vonesë administrative. Është rrezik për konkurrueshmërinë, sigurinë dhe besimin.
Por nëse veprohet tani, Shqipëria mund ta kthejë këtë moment në mundësi. Mund të ndërtojë një qasje që mbron qytetarët, orienton bizneset dhe e pozicionon vendin si aktor serioz në diskutimin rajonal për qeverisjen e inteligjencës artificiale.
Sepse në fund, sfida nuk është vetëm të përdorim teknologjinë. Sfida është të dimë si ta qeverisim atë.
