Valët e të nxehtit, thatësirat dhe zjarret po i kushtojnë Evropës shumë më tepër sesa duket në momentin e krizës. Fatura reale shfaqet muaj më vonë, përmes kompensimeve për fermerët, riparimit të infrastrukturës, humbjes së të ardhurave nga taksat dhe rritjes së çmimeve të ushqimeve.
Vera e një tjetër viti me temperatura rekord, thatësira dhe zjarre masive po lë pas një faturë të konsiderueshme për qeveritë evropiane. Megjithatë, kostoja e vërtetë nuk shfaqet menjëherë në bilancet publike. Ajo del në pah muaj më vonë, kur qeveritë duhet të financojnë ndihmat emergjente, kompensimet për fermerët, riparimin e rrugëve dhe hekurudhave, mbështetjen e shërbimeve shëndetësore dhe të përballojnë të ardhurat fiskale që nuk u realizuan për shkak të ngadalësimit ekonomik.
Në fund të korrikut, rreth gjysma e territorit të BE-së dhe Mbretërisë së Bashkuar ishte nën ndikimin e thatësirës, ndërsa 9% ndodhej në fazën më ekstreme të alarmit, sipas Observatorit Evropian të Thatësirës të Copernicus. Në gusht, lumenjtë Loire, Po, Rhine dhe Danub arritën nivele rekord të ulëta.
Në fillim të gushtit, zjarret në Evropë kishin djegur më shumë se 505 mijë hektarë, duke tejkaluar ritmin e së njëjtës periudhë të vitit 2025, i cili ishte viti më i keq i regjistruar deri atëherë.
Sipas Agjencisë Evropiane të Mjedisit (EEA), moti ekstrem shkaktoi 822 miliardë euro humbje të drejtpërdrejta në BE gjatë periudhës 1980–2024. Rreth një e katërta e kësaj shume u regjistrua vetëm në katër vitet e fundit. EEA paralajmëron se trendi i humbjeve ekonomike po rritet me rreth 3.4% në vit dhe se të dhënat paraprake për vitin 2025 tregojnë një përshpejtim të mëtejshëm.
Problemi është se pjesa më e madhe e këtyre humbjeve nuk mbulohet nga sigurimet. Vetëm rreth një e pesta e humbjeve të përgjithshme ishte e siguruar, ndërsa për thatësirat, valët e të nxehtit dhe zjarret mbulimi bie në vetëm 10–11%. Shumë prej dëmeve janë indirekte: prodhim më i ulët bujqësor, humbje orësh pune, dëmtime të ekosistemeve dhe ndikime në shëndet, të cilat janë më të vështira për t’u matur dhe siguruar.
Kjo po i lë qeveritë në rolin e “siguruesit të fundit”. Vetëm katër vende të BE-së – Austria, Franca, Hungaria dhe Italia – kanë fonde të dedikuara për katastrofat. Pjesa tjetër mbështetet kryesisht te rialokimet e buxhetit, të cilat mund të jenë të ngadalta. Ndërkohë, Bruegel vlerëson se fondet e BE-së për katastrofat për periudhën 2028–2034 do të jenë rreth 5 miliardë euro, shumë më pak se nevojat reale.
Franca: një faturë deri në 15 miliardë euro
Franca ka bërë një nga vlerësimet më të mëdha deri tani. Ministrja për Tranzicionin Ekologjik, Monique Barbut, deklaroi më 12 gusht se valët e të nxehtit të këtij viti mund t’i kushtojnë ekonomisë franceze 10–15 miliardë euro, duke përfshirë kostot direkte dhe indirekte.
Kjo shumë është e barabartë me 0.3–0.5% të PBB-së, në një ekonomi që pritet të rritet vetëm me 0.7%. Megjithatë, vlerësimi u kundërshtua menjëherë. Instituti francez i statistikave INSEE mohoi se kishte prodhuar një parashikim të tillë, ndërsa ministria më pas sqaroi se shifra ishte një përllogaritje e saj, bazuar në të dhënat historike të INSEE.
Spanja përballet me një faturë tjetër të rëndë. Deri në fund të korrikut ishin djegur rreth 172,400 hektarë. Vetëm kostoja e shuarjes së zjarreve vlerësohet në 1.7–3.3 miliardë euro, pa përfshirë restaurimin e zonave të dëmtuara.
Problemi nuk është vetëm sa kushton katastrofa, por edhe si matet
Portugalia ilustron një dobësi tjetër: mungesën e të dhënave të integruara për të matur koston reale të zjarreve.
Autoriteti portugez i mbrojtjes civile ka pranuar se nuk është e mundur të përcaktohet me rigorozitet kostoja totale e një ngjarjeje të veçantë, pasi të dhënat financiare dhe operacionale ndodhen në sisteme të ndryshme.
Sipas EEA, për të llogaritur siç duhet kostot indirekte do të duhej të kombinoheshin të dhënat për ngjarjen me të dhënat mbi punësimin, shëndetin, transportin, energjinë, bujqësinë dhe treguesit makroekonomikë.
Të ardhurat që nuk vijnë kurrë
Shpenzimet publike janë vetëm njëra anë e ekuacionit. Katastrofat klimatike dëmtojnë edhe rritjen ekonomike dhe, rrjedhimisht, të ardhurat nga taksat.
Një analizë e Bruegel tregon se ekonomitë mund të mbeten më të vogla edhe vite pas një ngjarjeje ekstreme: PBB-ja është mesatarisht 1.5% më e ulët dy vjet pas një vale të të nxehtit dhe 3% më e ulët katër vjet pas një thatësire. Vetëm thatësira e vitit 2022 uli rritjen e PBB-së për frymë në BE me 1.35%, duke shkaktuar një humbje prej rreth 203 miliardë eurosh.
Për këtë verë, Triodos Bank e vlerëson koston e temperaturave ekstreme për ekonomitë e BE-së në rreth 180 miliardë euro, ose afërsisht 1% të prodhimit ekonomik.
Në Gjermani, nivelet rekord të ulëta të Rhine-it mund të ulin rritjen ekonomike të tremujorit të tretë me rreth 0.2%, edhe pse ekspertët nuk presin një goditje të përgjithshme ndaj ekonomisë. Rhine-i është një arterie e rëndësishme transporti dhe logjistike, por prek vetëm një pjesë të ekonomisë.
Fatura përfundon te ushqimet
Një nga efektet më të dukshme për konsumatorët shfaqet me vonesë në çmimet e ushqimeve.
Komisioni Evropian ka ulur me 5% parashikimin për prodhimin e vajit të ullirit në BE, kryesisht për shkak të një rënieje prej 18% në Greqi. Në Spanjë, prodhimi i drithërave pritet të bjerë nga 24 milionë tonë në pak më shumë se 18.5 milionë tonë.
Oxford Economics parashikon se temperaturat e larta dhe thatësira mund t’i shtojnë deri në 1% inflacionit të ushqimeve në eurozonë vitin e ardhshëm. Efekti transmetohet gradualisht nga lëndët e para te bujqësia, përpunimi dhe më pas te shitja me pakicë, me çdo hallkë që mund të marrë një ose dy muaj për ta reflektuar rritjen e kostove.
Institucionet ekonomike po i trajtojnë tashmë këto verëra jo si anomali të përkohshme, por si një faktor të qëndrueshëm ekonomik. Oxford Economics i ka përfshirë kostot në parashikimet bazë, duke vlerësuar se inflacioni i ushqimeve në periudhën afatmesme do të jetë mesatarisht rreth 2.5%.
Rreziku: një cikël që vetëpërforcohet
Bruegel e përshkruan këtë mekanizëm si një “cikël vdekjeprurës klimatik të borxhit sovran”. Humbjet nga katastrofat ulin rritjen ekonomike dhe të ardhurat tatimore, zgjerojnë deficitin dhe rrisin kostot e huamarrjes. Kjo, nga ana tjetër, lë më pak hapësirë për investime në parandalim dhe përshtatje, duke rritur rrezikun e dëmeve të ardhshme.
Sipas Bankës Qendrore Evropiane, një thatësirë që ndodh një herë në 25 vjet do të vinte në rrezik pothuajse 15% të prodhimit të eurozonës.
Megjithatë, BE-ja shpenzon rreth 29 miliardë euro në vit për përshtatjen klimatike, ndërsa nevojat e vlerësuara variojnë nga 35 miliardë deri në 500 miliardë euro në vit. Sipas Kombeve të Bashkuara, çdo euro e investuar në përshtatjen ndaj klimës mund të gjenerojë deri në 10 euro humbje të shmangura.
Mesazhi për financat publike është gjithnjë e më i qartë: kostoja e mosinvestimit në përshtatje klimatike mund të jetë shumë më e lartë se kostoja e parandalimit. Vera e nxehtë nuk përfundon kur bien temperaturat. Fatura e saj mund të vazhdojë të shfaqet në buxhete, ekonomi dhe çmime për vite me radhë.
1 Comment
Pingback: Pse Truku i thjeshtë me kapëse druri që po përdorin shoferët gjatë vapës - Technews.al