Kur shohim etiketën e një veshjeje, zakonisht lexojmë emra si pambuk, poliestër, viskozë, lino, najlon apo elastan, por këto materiale kanë origjina shumë të ndryshme. Disa vijnë drejtpërdrejt nga bimët ose kafshët, disa prodhohen nga celuloza bimore e përpunuar kimikisht, ndërsa të tjera janë fibra sintetike të prodhuara nga polimere, zakonisht të lidhura me industrinë petrokimike. Në terminologjinë e tekstileve, fibrat ndahen gjerësisht në natyrore dhe të prodhuara nga njeriu.
Fibrat natyrore
Pambuku (Cotton) → bima e pambukut
Fibra merret nga fijet e buta që rriten rreth farave të bimës së pambukut. Është një nga materialet natyrore më të përdorura për veshje.
Lino (Linen) → bima e lirit
Prodhohet nga fibrat e kërcellit të bimës së lirit (flax). Është material natyror, i freskët dhe veçanërisht i përdorur për veshjet e verës.
Leshi (Wool) → kafshët
Vjen kryesisht nga delet, por familja e fibrave shtazore përfshin edhe materiale të tjera, si kashmiri nga dhitë cashmere, mohairi nga dhia Angora dhe alpaka nga alpakat.
Mëndafshi (Silk) → krimbi i mëndafshit
Është fibër proteinike natyrore që merret nga fshikëza e krijuar nga larvat e krimbit të mëndafshit.
Lexo edhe: A i kuptoni shenjat e larjes në etiketat e rrobave tuaja? Ja kuptimi i tyre (FOTO)
Fibrat gjysmë-sintetike ose të rigjeneruara
Këtu shpesh krijohet konfuzion. Materiali bazë mund të jetë natyror dhe bimor, por për t’u shndërruar në fibër tekstile kalon nëpër procese industriale dhe kimike. FTC, për shembull, e klasifikon rayon-in si fibër të prodhuar nga celuloza e rigjeneruar.
Viskoza (Viscose) → celulozë bimore, zakonisht dru
Celuloza nxirret nga burime bimore dhe përpunohet kimikisht për t’u kthyer në fibra. Viscose është një formë e rayon-it.
Modal → celulozë bimore
Edhe Modal është një fibër celulozike e prodhuar industrialisht. Shpesh përdoret për të brendshme, bluza dhe veshje të buta.
Lyocell → celulozë bimore
Prodhohet nga celuloza e tretur dhe më pas e rigjeneruar në formën e fibrave. Lyocell njihet zyrtarisht si një kategori e fibrave të prodhuara nga celuloza.
Rayon → celulozë bimore
“Rayon” është një term më i gjerë për fibra të prodhuara nga celuloza e rigjeneruar. Pra, megjithëse origjina e lëndës së parë është bimore, pëlhura nuk është thjesht një fibër natyrore e marrë direkt nga bima.
Acetate → celulozë e modifikuar kimikisht
Prodhohet nga acetati i celulozës dhe përdoret shpesh në astare, fustane dhe materiale me pamje të mëndafshtë.
🛢️ Fibrat sintetike
Ndryshe nga pambuku apo linoja, këto fibra krijohen industrialisht nga polimere sintetike.
Poliester (Polyester) → polimer sintetik, zakonisht me origjinë petrokimike
Poliesteri është një fibër e prodhuar nga polimere sintetike; forma më e zakonshme në tekstile është PET. FTC e klasifikon atë si fibër të prodhuar sintetike.
Najlon (Nylon/Polyamide) → polimer sintetik
Najloni është një poliamid sintetik. Është i fortë dhe rezistent, ndaj përdoret në geta, veshje sportive, rroba banje dhe shumë produkte të tjera.
Elastan / Spandex → polimer sintetik elastik
Dy emra për të njëjtën kategori fibre: në Evropë zakonisht e shohim si elastane, ndërsa në SHBA si spandex. FTC konfirmon se të dy emërtimet mund të përdoren.
Akrilik (Acrylic) → polimer sintetik
Përdoret shpesh si alternativë më ekonomike ndaj leshit, sidomos në pulovra, shalla dhe batanije.
Polipropilen (Polypropylene) → polimer sintetik
Një tjetër fibër e prodhuar industrialisht, e përdorur veçanërisht në tekstile teknike dhe sportive.
Lexo edhe: Si të dallosh rrobat lino fallco në 10 sekonda
Pra, në mënyrë shumë të thjeshtuar:
| Në etiketë shkruan | Burimi kryesor | Kategoria |
|---|---|---|
| Pambuk | 🌱 Bima e pambukut | Natyral |
| Lino | 🌱 Bima e lirit | Natyral |
| Leshi | 🐑 Kafshë | Natyral |
| Kashmir | 🐐 Dhi cashmere | Natyral |
| Mëndafsh | 🐛 Krimbi i mëndafshit | Natyral |
| Viskozë / Rayon | 🌳 Celulozë bimore e përpunuar | E rigjeneruar |
| Modal | 🌳 Celulozë bimore e përpunuar | E rigjeneruar |
| Lyocell | 🌳 Celulozë bimore e përpunuar | E rigjeneruar |
| Acetate | 🌳 Celulozë e modifikuar | E prodhuar |
| Poliester | 🛢️ Polimer sintetik | Sintetik |
| Najlon / Polyamide | 🛢️ Polimer sintetik | Sintetik |
| Elastan / Spandex | 🛢️ Polimer sintetik | Sintetik |
| Akrilik | 🛢️ Polimer sintetik | Sintetik |
| Polipropilen | 🛢️ Polimer sintetik | Sintetik |
Çfarë është “polimer sintetik” ekzaktësisht?
Një polimer sintetik është, thënë thjesht, një material i krijuar artificialisht nga njeriu përmes proceseve kimike.
Naftë / gaz natyror → përbërës kimikë → molekula të vogla → bashkohen në zinxhirë shumë të gjatë → POLIMER → përpunohet në fibra → bëhet pëlhurë
“Polimer” do të thotë në thelb një molekulë shumë e madhe e ndërtuar nga shumë njësi më të vogla që përsëriten, të quajtura monomere. Kur këto polimere prodhohen industrialisht përmes reaksioneve kimike, i quajmë polimere sintetike.
- Poliesteri → zakonisht PET (polyethylene terephthalate) → i njëjti lloj familjeje polimerësh që përdoret edhe për shumë shishe plastike.
- Najloni → poliamid sintetik → prodhohet përmes reaksioneve kimike nga lëndë të para që zakonisht vijnë nga industria petrokimike.
- Elastani/Spandex → poliuretan elastik → polimer sintetik që mund të zgjatet shumë dhe të rikthehet në formën fillestare.
- Akriliku → prodhohet kryesisht nga polimere me bazë acrylonitrile dhe përdoret shpesh për të imituar karakteristika të leshit.
Pra, kur themi se poliesteri vjen nga nafta, nuk do të thotë që nafta shndërrohet direkt në një fije rrobe. Nafta rafinohet në përbërës kimikë, prej tyre krijohen polimeret, dhe polimeri më pas shkrihet e kalon nëpër vrima mikroskopike për të krijuar fije shumë të holla, të cilat përpunohen në tekstil.
Një detaj interesant është se “fibër” nuk është një material më vete. Fjala fiber/fibër në etiketë përshkruan elementin bazë që mund të tjerrët ose të bashkohet për të krijuar fillin dhe më pas pëlhurën. Prandaj duhet parë gjithmonë se çfarë lloj fibre përmban veshja.
Dhe një tjetër kuriozitet: një etiketë që thotë “bamboo” nuk do të thotë domosdoshmërisht se rroba është bërë direkt me fibra bambuje. Në shumë raste bëhet fjalë për rayon/viskozë të prodhuar nga celuloza e bambusë, gjë për të cilën FTC ka kërkuar edhe etiketim të saktë.
