Fermat e boteve: “ushtritë” e padukshme që manipulojnë atë që shohim online

Një postim merr papritur mijëra pëlqime. Brenda pak minutash shfaqen qindra komente pothuajse identike, një hashtag ngjitet mes tendencave dhe dhjetëra profile duket sikur mbrojnë të njëjtin politikan apo promovojnë të njëjtin produkt. Pas këtij aktiviteti mund të ketë njerëz realë, por në disa raste kemi të bëjmë me bot farms ose rrjete të koordinuara llogarish false që synojnë të krijojnë përshtypjen e një mbështetjeje shumë më të madhe nga ajo që ekziston realisht.

Si funksionon një “bot farm”?

Termi “bot farm” përdoret gjerësisht për rrjete me dhjetëra, qindra apo mijëra llogari të kontrolluara në mënyrë të koordinuar. Jo të gjitha janë domosdoshmërisht programe plotësisht automatike. Disa drejtohen nga software, të tjera nga operatorë njerëzorë — të ashtuquajturit “troll farms” — ndërsa operacionet më të sofistikuara kombinojnë të dyja.

Misioni mund të jetë i thjeshtë: shpërndarja masive e një postimi, komentimi, vendosja e “like”, sulmi ndaj një kundërshtari apo përsëritja e një narrative derisa ajo të duket sikur po diskutohet nga “të gjithë”. Oxford Internet Institute ka dokumentuar përdorimin e llogarive njerëzore të koordinuara në 79 vende, boteve në 57 dhe llogarive të vjedhura apo komprometuara në 14 vende në studimin e tij global për vitin 2020.

Qëllimi është shpesh amplifikimi artificial. Një mesazh që në realitet mbështetet nga një grup relativisht i vogël mund të duket viral. Kjo mund të ndikojë edhe përdoruesit realë: kur shohim mijëra persona që duket se mendojnë të njëjtën gjë, mund ta perceptojmë atë opinion si më popullor apo më të pranuar sesa është në të vërtetë.

Nga politika te shitja e produkteve

Teknika nuk përdoret vetëm për propagandë politike. Në marketing, rrjete të ngjashme mund të përdoren për të rritur artificialisht ndjekësit, pëlqimet, komentet, shikimet apo për të krijuar përshtypjen se një produkt po bëhet viral. Mund të përdoren gjithashtu për të promovuar një kompani, për të sulmuar reputacionin e një konkurrenti ose për të mbushur komentet me rekomandime që duken si eksperienca autentike të konsumatorëve.

Në politikë, fenomeni është dokumentuar në një shkallë shumë më të gjerë. Një studim i Oxford Internet Institute identifikoi fushata të organizuara manipulimi në 81 vende. Në 61 prej tyre kishte prova se parti politike ose kandidatë kishin përdorur teknika të propagandës kompjuterike, ndërsa studiuesit identifikuan rreth 60 milionë dollarë të shpenzuara për kompani private që ofronin shërbime manipulimi, përfshirë përdorimin e boteve dhe amplifikimin artificial.

Rasti i Serbisë: mbi 5,000 llogari të hequra

Një shembull konkret vjen nga Serbia. Në vitin 2023, Meta njoftoi se kishte hequr 5,374 llogari Facebook, 12 grupe dhe 100 llogari Instagram që ishin pjesë e një rrjeti të koordinuar.

Sipas Meta-s, operacioni synonte audiencën serbe dhe përdorte llogari false për të komentuar dhe pëlqyer masivisht përmbajtje, duke krijuar përshtypjen e një mbështetjeje të gjerë popullore për presidentin Aleksandar Vučić dhe Partinë Progresive Serbe. Meta tha se rrjeti lidhej me punonjës të partisë SNS, të njohur si “Internet Team”, dhe disa punonjës shtetërorë.

Ky është një shembull i rëndësishëm sepse tregon se “ferma” nuk duhet të jetë domosdoshmërisht një sallë e mbushur me qindra telefona. Meta raportoi se operatorët në këtë rast vepronin nga vende të ndryshme në Serbi, por aktiviteti i tyre ishte i koordinuar.

Filipinet, një tjetër laborator i propagandës online

Filipinet janë një tjetër rast i dokumentuar gjerësisht. Freedom House raportoi se gjatë zgjedhjeve presidenciale të vitit 2016 komentues paguheshin për të menaxhuar llogari false që mbështesnin Rodrigo Duterte ose sulmonin kritikët e tij; raportimet e cituara nga organizata flisnin për pagesa nga rreth 500 deri në 3,000 pesos në ditë, në varësi të aktivitetit. U raportua gjithashtu përdorimi i llogarive të automatizuara.

Fenomeni nuk u zhduk me ato zgjedhje. Freedom House raportoi se në zgjedhjet e vitit 2022 aktorë politikë në Filipine përdorën kompani që ofronin dezinformim, mikro-influencues dhe rrjete mediatike partizane. Organizata thekson se manipulimi online është përdorur nga aktorë të ndryshëm politikë dhe se Ferdinand Marcos Jr. ishte kandidati që përfitoi më shumë nga narrativat e rreme ose çorientuese të identifikuara nga fact-checkers, ndërsa rivalja Leni Robredo ishte objektivi më i shpeshtë.

Edhe në Indi është dokumentuar fuqia e një numri të vogël llogarish për të krijuar volum të madh. Në një analizë të një hashtag-u që mirëpriste kryeministrin Narendra Modi në Tamil Nadu, Digital Forensic Research Lab gjeti se rreth 66% e 49,000 postimeve të para që ndihmuan hashtag-un të bëhej trend vinin nga vetëm 50 llogari. Edhe hashtag-u kundërshtar kishte shenja të forta automatizimi, çka tregon se taktika të tilla mund të përdoren nga kampe të ndryshme politike.

Lexo edhe: Robotët ushtarë po bëhen gjithnjë e më realë: Pentagoni investon te humanoidët për fushën e betejës

‘AI’ po e bën edhe më të vështirë dallimin

Botet e vjetër dalloheshin relativisht lehtë: emra të çuditshëm, foto të vjedhura, zero postime personale dhe të njëjtin koment të përsëritur dhjetëra herë. Inteligjenca artificiale e bën të mundur krijimin e profileve më bindëse, fotografive sintetike dhe teksteve të ndryshme që përcjellin të njëjtën ide pa u dukur si “copy-paste”.

Megjithatë, jo çdo profil anonim është bot dhe as një koment i përsëritur nuk është provë e mjaftueshme. Pikërisht për këtë arsye platformat përdorin modele aktiviteti dhe lidhjet mes shumë llogarive për të identifikuar atë që Meta e quan “coordinated inauthentic behavior”. Vetëm ndërmjet janarit 2019 dhe nëntorit 2020, platformat raportuan heqjen e më shumë se 317,000 llogarive dhe faqeve të lidhura me aktorë të tillë të organizuar.

Si ta kuptoni kur mund të jeni përballë boteve?

Mos u bindni vetëm nga numrat. Një postim me 20,000 pëlqime nuk do të thotë automatikisht se 20,000 njerëz realë e mbështesin mesazhin. Dyshimi rritet kur shumë profile të reja postojnë të njëjtën gjë brenda minutash, komentet përdorin formulime pothuajse identike, llogaritë publikojnë me ritëm jonjerëzor ose një hashtag shpërthen papritur pa një ngjarje të qartë që e shpjegon.

Para se të besoni apo shpërndani një pretendim viral, kontrolloni burimin, kërkoni të njëjtin informacion në media të besueshme dhe shikoni historikun e profileve që po e amplifikojnë. Popullariteti në rrjetet sociale mund të jetë real, por mund edhe të prodhohet. Në epokën e fermave të boteve dhe AI, mijëra “zëra” në ekran nuk nënkuptojnë domosdoshmërisht mijëra njerëz.