Në shkurt të vitit 2023, Meta publikoi një raport që zbulonte përmasat e një operacioni të koordinuar online në Serbi. Kompania njoftoi se kishte hequr 5,374 llogari në Facebook, 12 grupe dhe 100 llogari në Instagram për shkelje të politikave kundër “Coordinated Inauthentic Behavior” — sjelljes së koordinuar joautentike. Sipas Meta-s, rrjeti kishte origjinën në Serbi dhe synonte kryesisht vetë publikun serb.
Ajo që e bënte rastin veçanërisht interesant ishte se nuk bëhej fjalë thjesht për disa mijëra profile që postonin të njëjtën gjë. Meta tha se operacioni shtrihej në Facebook, Instagram, Twitter, YouTube dhe faqet e mediave lokale, me synimin për të krijuar perceptimin e një mbështetjeje të gjerë dhe autentike për presidentin Aleksandar Vučić dhe Partinë Progresiste Serbe, SNS. Hetimi i Meta-s e lidhi aktivitetin me punonjës të SNS-së, të njohur si pjesë e “Internet Team”, si edhe me punonjës shtetërorë në zona të ndryshme të Serbisë.
Si funksiononte rrjeti: like, komente dhe meme për të ndryshuar perceptimin
Sipas Meta-s, operatorët përdornin llogari false për të menaxhuar grupe, për të komentuar masivisht dhe për t’u dhënë “like” postimeve të caktuara, në mënyrë që përmbajtja të dukej më popullore nga sa ishte realisht. Profilet publikonin gjithashtu meme që kritikonin figura të opozitës dhe komentonin lajmet dhe zhvillimet politike në serbisht.
Një detaj i rëndësishëm është se komentet nuk ishin domosdoshmërisht kopje identike. Meta raportoi se ato përshtateshin sipas postimit që po amplifikohej. Kjo e bënte aktivitetin potencialisht më të vështirë për t’u dalluar nga një përdorues i zakonshëm, sepse në pamje të parë mund të dukej si debat politik spontan.
Operacioni nuk kufizohej as brenda rrjeteve sociale. Sipas hetimit, operatorët komentonin edhe drejtpërdrejt në faqet e mediave online, duke mbështetur qeverinë dhe veprimet e saj. Pra, një qytetar që lexonte një artikull mund të shihte një numër të madh komentesh pro-qeveritare pa e ditur se një pjesë e aktivitetit ishte e koordinuar.
Lexo edhe: Fermat e boteve: “ushtritë” e padukshme që manipulojnë atë që shohim online
“Castle”, sistemi që ndihmoi në koordinimin e aktivitetit
Gjurmët e operacionit kishin dalë në publik disa vite më herët. Në vitin 2020, BIRN publikoi hetimin “The Castle: How Serbia’s Rulers Manipulate Minds and the People Pay”, pasi kishte arritur të vëzhgonte një sistem online të quajtur “Castle”, i përdorur për koordinimin e propagandistëve online.
Meta më vonë tha se rrjeti dukej se kishte përdorur fillimisht një aplikacion të pavarur në internet për të koordinuar postimet, për të komentuar në faqet e lajmeve dhe për t’u futur në rrjetet sociale. Pas raportimeve të gazetarëve të Balkan Insight, Meta e hetoi dhe e bllokoi aplikacionin në vitin 2020, por vlerësoi se operacioni mund të kishte vazhduar ta përdorte për platforma dhe faqe të tjera.
Ky detaj ndryshon edhe mënyrën se si duhet imagjinuar një “bot farm”. Meta theksoi se, ndryshe nga disa ferma tradicionale trollësh ku shumë operatorë punojnë nga e njëjta zyrë, rrjeti serb mbështetej te persona të shpërndarë në vende të ndryshme të Serbisë. Pra, “ferma” ishte më shumë një rrjet i koordinuar sesa një ndërtesë e vetme me qindra kompjuterë.
Gjurmët që çuan Meta-n drejt rrjetit më të madh
Zbulimi nuk ndodhi brenda një dite. Meta thotë se në vitin 2020, pas një informacioni të marrë nga Twitter, kishte hequr një grup llogarish false për spam dhe sjellje joautentike. Duke kombinuar të dhënat nga këto hetime të hershme me kërkime të mëtejshme, kompania arriti të lidhte pjesë të ndryshme të aktivitetit dhe të identifikonte përmasat më të mëdha të rrjetit.
Disa llogari ishin kapur dhe çaktivizuar automatikisht nga sistemet e Meta-s edhe përpara se hetimi i plotë të përfundonte. Në fund, ndërhyrja e raportuar përfshiu mbi 5,400 llogari në Facebook dhe Instagram së bashku, pa llogaritur aktivitetin që Meta tha se ekzistonte në platforma të tjera.
Rasti duhet dalluar nga një episod tjetër në gusht 2022, kur Twitter pezulloi llogaritë e disa politikanëve të SNS-së dhe më pas tha se një numër prej tyre ishin pezulluar gabimisht dhe u rikthyen. Ky episod nuk duhet përdorur si provë se çdo llogari e një politikani të SNS-së ishte pjesë e rrjetit të manipulimit.
Nuk ishte hera e parë që platformat godisnin rrjete të lidhura me SNS-në
Rasti i Meta-s nuk u shfaq në vakum. Hetimet e mëparshme gazetareske kishin dokumentuar prej vitesh përdorimin e rrjeteve të koordinuara online në politikën serbe. BIRN raportoi në vitin 2020 mbi një sistem propagandistësh online që promovonin SNS-në dhe sulmonin rivalët e saj.
Raportime të mëvonshme për të drejtat digjitale në Serbi kanë përmendur gjithashtu të dhëna të publikuara nga organizata investigative vendase që flisnin për mijëra persona dhe shumë më tepër llogari të lidhura me aktivitete propagandistike, ku një individ mund të menaxhonte disa identitete online. Këto shifra vijnë nga hetime të jashtme dhe nuk janë e njëjta bazë të dhënash me 5,374 llogaritë e Facebook-ut që Meta hoqi.
Çfarë synonte të arrinte rrjeti?
Meta nuk e bazoi ndërhyrjen te fakti nëse një postim ishte pro apo kundër një politikani. Kompania e përkufizon “Coordinated Inauthentic Behavior” si një përpjekje të koordinuar për të manipuluar debatin publik për një objektiv strategjik, ku llogaritë false luajnë rol qendror dhe fshehin se kush qëndron realisht pas aktivitetit.
Në rastin serb, sipas Meta-s, efekti i synuar ishte të krijohej perceptimi i një mbështetjeje të gjerë dhe autentike nga qytetarët për Vučić dhe SNS-në. Kjo është pikërisht arsyeja pse numri i komenteve apo pëlqimeve mund të ketë rëndësi politike: një përdorues mund të mendojë se po sheh reagimin spontan të mijëra qytetarëve, ndërkohë që një pjesë e dukshmërisë mund të jetë prodhuar nga një operacion i koordinuar.
Meta e vendosi rastin e Serbisë në një fenomen më të gjerë. Në të njëjtin raport të tremujorit të katërt të vitit 2022, kompania njoftoi ndërhyrje edhe ndaj rrjeteve në Kubë dhe Bolivi dhe tha se të tre operacionet kishin lidhje, në forma të ndryshme, me qeveritë ose partitë në pushtet dhe synonin publikun e brendshëm.
Problemi nuk përfundoi me fshirjen e 5,374 llogarive
Heqja e një rrjeti nuk do të thotë se manipulimi politik online zhduket. Vetë Meta pranon se operacione të tilla përshtatin taktikat pasi zbulohen dhe se kompanitë duhet të vazhdojnë të kërkojnë tentativa për rikrijimin e rrjeteve të hequra. Deri në fund të vitit 2022, Meta deklaronte se që nga fillimi i raportimit publik në vitin 2017 kishte goditur më shumë se 200 operacione të fshehta ndikimi, me origjinë në 68 vende dhe aktivitet në të paktën 42 gjuhë.
Edhe monitoruesit ndërkombëtarë të zgjedhjeve serbe të dhjetorit 2023 regjistruan pretendime nga bashkëbiseduesit e tyre për përdorimin e dezinformimit dhe llogarive të automatizuara në rrjetet sociale gjatë fushatës. Këto ishin pretendime të raportuara te vëzhguesit dhe nuk provojnë se rrjeti i hequr nga Meta në 2022–2023 ishte ende aktiv në të njëjtën formë.
Rasti i Serbisë tregon kështu një problem më të madh se vetë “botet”: mundësinë për të fabrikuar perceptimin e opinionit publik. Kur mijëra llogari veprojnë në mënyrë të koordinuar, kufiri mes asaj që qytetarët mendojnë realisht dhe asaj që duket se mendojnë në ekran mund të bëhet shumë më i vështirë për t’u dalluar.
