Ka qenë një kohë kur mjaftonte të thoshe Rubi, Zhade, Bihter, Hyrrem apo Polat Alemdar dhe një pjesë e madhe e publikut shqiptar e dinte menjëherë për kë bëhej fjalë. Përpara Netflix-it, TikTok-ut dhe serialeve që konsumohen brenda një fundjave, televizionet shqiptare kishin një ritual tjetër: çdo pasdite ose mbrëmje, familjet prisnin episodin e radhës të një telenovele të huaj.
Por origjina e këtyre serialeve ndryshoi shumë me kalimin e viteve. Në fundin e viteve ’90 dhe fillimin e viteve 2000 dominonin prodhimet latino-amerikane. Më vonë erdhën serialet turke, të cilat për vite pushtuan pothuajse çdo fashë televizive, ndërsa në një periudhë të caktuar edhe dramat indiane krijuan publikun e tyre besnik. Sot panorama është shumë më e fragmentuar: televizori tradicional konkurron me platformat streaming, YouTube-in dhe përmbajtjen e shkurtër në rrjetet sociale.
Vitet e telenovelave meksikane: kur emrat spanjollë u bënë pjesë e shtëpive shqiptare
Për një brez të tërë, kontakti i parë me serialet e huaja masive erdhi nga Amerika Latine. “Rubi”, “Marimar”, “Salomé”, “Gruaja e Judës”, “Sortilegio” dhe dhjetëra prodhime të tjera sillnin pothuajse çdo ditë histori dashurie të pamundura, tradhti, sekrete familjare, pasuri dhe varfëri.
Edhe “Kloni”, prodhimi brazilian që u transmetua nga Top Channel në fillim të viteve 2000, u bë një fenomen me historinë e Zhades dhe Lukasit. Media shqiptare vazhdon t’i rendisë këto prodhime mes serialeve të huaja që lanë më shumë gjurmë te publiku.
Formula ishte pothuajse perfekte për televizionin e asaj kohe: qindra episode, personazhe lehtësisht të identifikueshme, histori emocionale dhe një episod që pothuajse gjithmonë përfundonte duke të detyruar të shihje tjetrin.
Por telenovelat sollën edhe diçka tjetër: spanjishten. Edhe pse serialet përktheheshin, dëgjimi i përditshëm i dialogëve bëri që fjalë e shprehje si amor, corazón, por favor, gracias, madre, padre, te quiero të njiheshin edhe nga njerëz që nuk kishin bërë kurrë një orë spanjisht.
Nuk do të ishte e saktë të thuhej se shqiptarët “mësuan spanjisht” nga telenovelat, por ekspozimi për vite me radhë krijoi një familjaritet të pazakontë me tingullin dhe fjalorin bazë të gjuhës.
Pastaj erdhën turqit – dhe ndryshuan gjithçka
Në fillimin e viteve 2010 ekuilibri filloi të ndryshonte. “Gymysh”, i transmetuar në TV Klan në vitin 2011, ishte ndër prodhimet e hershme turke që tërhoqi fort publikun shqiptar. Pas tij erdhën tituj si “Dashuri e Ndaluar”, “Ezel”, “Lugina e Ujqërve”, “Sulejmani i Madhërishëm”, “Kuzey Güney”, “Fate të Kryqëzuara”, “Çukur” dhe shumë të tjerë.
Ndryshe nga telenovelat latino-amerikane, këtu shqiptarët gjetën një botë që në shumë elemente dukej më familjare.
Familja e madhe, respekti për prindërit, konfliktet mes brezave, fejesat, dasmat, marrëdhënia me nënën, nderi i familjes, ushqimi, mikpritja dhe madje shumë fjalë të përbashkëta ose të trashëguara historikisht e bënë kulturën e shfaqur në ekran më të afërt. Drejtues televizivë shqiptarë kanë përmendur pikërisht këtë afërsi kulturore si një nga shpjegimet e suksesit të serialeve turke.
Dhe ndryshoi edhe publiku. Telenovelat latino-amerikane perceptoheshin shpesh si programe kryesisht për publikun femëror. Serialet si “Ezel” dhe “Lugina e Ujqërve”, me krim, mafie, politikë dhe aksion përkrah romancës, tërhoqën edhe shumë burra. Media shqiptare e kohës e evidentonte pikërisht këtë zgjerim të audiencës.
Nga “amor” te “abi”: serialet lanë gjurmë edhe në gjuhë
Nëse telenovelat latine familjarizuan publikun me spanjishten, serialet turke bënë të njëjtën gjë në një shkallë edhe më interesante.
Pas viteve të ekspozimit, shumë shqiptarë filluan të dallonin pa përkthim fjalë të zakonshme turke, përshëndetje, forma familjare dhe shprehje emocionale. Në Kosovë, drejtues televizivë kanë argumentuar madje se titrimi, në vend të dublimit, i jep publikut mundësinë të dëgjojë gjuhën origjinale dhe potencialisht të mësojë prej saj.
Por ndikimi kulturor shkoi përtej gjuhës. Stambolli u bë një peizazh televiziv i njohur, muzika turke fitoi ekspozim, ndërsa veshjet, ushqimet, ceremonitë e dasmave dhe ambientet e shtëpive hynë çdo ditë në sallonet shqiptare.
Serialet historike si “Sulejmani i Madhërishëm” krijuan edhe interes të madh për figura dhe periudha të Perandorisë Osmane. Megjithatë, një serial dramatik nuk është dokumentar historik: personazhet dhe ngjarjet përshtaten për televizion dhe nuk duhet të trajtohen automatikisht si burim historie.
Pastaj erdhi India
Në të njëjtën periudhë, televizionet shqiptare zbuluan edhe një tjetër industri gjigante televizive: Indinë.
Seriale si “Bidaai” dhe më vonë “Bixhoz me Dashurinë” krijuan audienca të mëdha. Ky i fundit përshkruhej nga mediat shqiptare në vitet e transmetimit si një ndër serialet indiane më të ndjekura në vend.
Për publikun shqiptar, India ishte më e largët në aspektin kulturor, ndaj serialet funksionuan edhe si një lloj dritareje drejt një bote tjetër: dasma shumëngjyrëshe, sari, bizhuteri, rituale, marrëdhënie familjare shumë të strukturuara dhe familje me disa breza nën të njëjtën çati.
Edhe këtu kishte një pikë kontakti me publikun shqiptar: familja ishte në qendër të gjithçkaje. Martesa, marrëdhënia nuse-vjehrrë, presioni familjar, diferencat sociale, reputacioni dhe sakrifica për familjen ishin tema që, pavarësisht ndryshimeve kulturore, nuk ishin krejt të huaja për audiencën shqiptare.
Seriali i huaj ishte edhe një “kurs” i vogël kulture
Në një kohë kur udhëtimet ndërkombëtare ishin më të kufizuara dhe interneti nuk ofronte aksesin e sotëm, televizioni kishte një fuqi shumë më të madhe në krijimin e imazhit që publiku kishte për një vend.
Meksika e telenovelave ishte pasionante dhe dramatike. Turqia ishte Stambolli, Bosfori, familjet e mëdha dhe konfliktet mes traditës dhe modernitetit. India ishte ngjyra, rituali dhe familja.
Natyrisht, këto ishin versione televizive të këtyre shoqërive, jo fotografi të plota të realitetit. Megjithatë, për miliona shikues në vende të ndryshme, serialet kanë funksionuar si një formë e fuqishme e eksportit kulturor.
Turqia është shembulli më i qartë. Kërkesa globale për dramat turke u rrit me 184% nga viti 2020 në 2023, sipas të dhënave të Parrot Analytics të cituara nga The Economist, shumë më shpejt se rritja e raportuar për dramat koreane gjatë të njëjtës periudhë.
Po sot, çfarë shohin shqiptarët?
Ndryshimi më i madh sot nuk është domosdoshmërisht kombësia e serialeve. Është mënyra se si i shohim ato.
Televizionet shqiptare vazhdojnë të transmetojnë seriale turke dhe katalogët në shqip tregojnë se oferta mbetet shumë e gjerë, nga dramat familjare dhe romantike te krimi dhe serialet historike. Edhe në vitet e fundit tituj turq kanë vazhduar të jenë pjesë e rëndësishme e programacionit televiziv shqiptar.
Por televizioni nuk e ka më monopolin.
Një 20-vjeçar shqiptar sot mund të shohë një serial amerikan në Netflix, një dramë koreane, një prodhim spanjoll, një serial turk në YouTube dhe dhjetëra klipe të tyre në TikTok — të gjitha brenda së njëjtës javë. Publiku nuk duhet më të presë orën 17:00 që televizioni t’i japë episodin tjetër.
Dhe këtu ndodh ndryshimi më i madh kulturor: dikur një vend i tërë mund të shihte të njëjtin serial. Të nesërmen flitej për Bihterin, Hyrremin, Ezelin apo Rubin në shkollë, në punë, në kafene dhe në familje. Sot kemi shumë më tepër përmbajtje, por shumë më pak gjasa që të gjithë të jemi duke parë të njëjtën gjë në të njëjtën orë.
Nga Meksika në Turqi, nga India te Netflix-i, historia e serialeve të huaja në Shqipëri është në një farë mënyre edhe historia e ndryshimit të vetë shoqërisë shqiptare: nga televizioni familjar në sallon, ku një ekran e shihnin të gjithë, te telefoni personal ku secili ka algoritmin, platformën dhe serialin e vet.
