Nga Emiliano Mankolli
Në tetor të vitit 2025 pata mundësinë të merrja pjesë në TEDAI në San Francisko, së bashku me një koleg që e konsideroj një prej mendjeve më të spikatura shqiptare në fushën e inteligjencës artificiale.
Mes shumë diskutimeve mbi të ardhmen e teknologjisë, më mbeti në mendje prezantimi i Prem Akkaraju, drejtorit ekzekutiv të Stability AI. Ai foli për hendekun që ekziston mes një historie që imagjinojmë dhe aftësisë për ta kthyer atë në një produkt të realizuar. Sipas vizionit të tij, inteligjenca artificiale mund ta zvogëlojë këtë hendek, duke u dhënë më shumë njerëzve mundësinë të krijojnë historitë, figurat dhe botët e tyre.
Në realitetin shqiptar, fatkeqësisht, duket se po ndodh e kundërta. Inteligjenca artificiale nuk po përdoret për të krijuar histori. Ajo vetë është kthyer në teatër.
Dhe në qendër të skenës qëndron Diella.
Diella: një mjet i dobishëm apo provë e lidershipit shqiptar në AI?
Diella u prezantua fillimisht në janar të vitit 2025 si asistentja virtuale e platformës e-Albania. Funksioni i saj ishte të ndihmonte qytetarët të orientoheshin mes shërbimeve publike, duke kuptuar pyetjen e përdoruesit dhe duke e drejtuar atë te shërbimi më i përshtatshëm.
Sipas të dhënave të publikuara nga qeveria, deri në shtator 2025 Diella kishte regjistruar 972 mijë ndërveprime dhe 36 mijë dokumente të lëshuara nga platforma mbanin vulën e saj digjitale. Më pas ajo u prezantua si Ministre e Shtetit për Inteligjencën Artificiale, me një mision shumë më të gjerë: digjitalizimin e proceseve shtetërore, integrimin e AI në sektorë kritikë dhe, mbi të gjitha, tenderë publikë tërësisht të pastër nga korrupsioni. Nga shtatori 2025, mediat botërore, nga Euronews te Al Jazeera, raportuan historinë e vendit të vogël ballkanik që po udhëhiqte epokën e AI me ministren e parë virtuale në botë.
Të jemi të qartë: nuk ka asgjë të gabuar në krijimin e një asistenti virtual për e-Albania. Një sistem i tillë mund të jetë i dobishëm. Ai mund të ulë kohën e kërkimit, të thjeshtojë gjuhën administrative dhe të ndihmojë qytetarët të gjejnë shërbimin e duhur.
Por një asistent virtual nuk është një agjent autonom vendimmarrës. Një ndërfaqe komunikimi nuk është një ministër. Dhe një sistem që orienton qytetarin drejt një shërbimi nuk është provë se një shtet është bërë lider në inteligjencën artificiale.
Këtu fillon problemi. Teknologjia që është demonstruar publikisht dhe historia që është ndërtuar rreth saj nuk janë të së njëjtës përmasë. Një pretendim kaq i madh kërkon prova, jo avatar, tituj, fjalime dhe numër ndërveprimesh.
Ndërveprimet nuk janë matje e inteligjencës
Numri i ndërveprimeve nuk tregon cilësinë e një sistemi AI. Një qytetar mund të ndërveprojë disa herë për të gjetur një shërbim. Mund të marrë një përgjigje të pasaktë. Mund të braktisë kërkimin. Ose mund të drejtohet në një faqe që do ta kishte gjetur edhe me një motor kërkimi tradicional.
Për të vlerësuar aftësinë reale të Diellës do të duheshin tregues shumë më domethënës: sa pyetje kupton saktë, sa herë identifikon shërbimin e gabuar, sa për qind e kërkesave zgjidhen pa ndërhyrje njerëzore, sa kohë administrative është kursyer realisht, si trajtohen përgjigjet e pasakta dhe halucinacionet e modeleve gjuhësore. Këta tregues janë standardi minimal me të cilin vlerësohet çdo sistem i tillë kudo në botë, në industri dhe në kërkimin shkencor.
Pa këto të dhëna, 972 mijë ndërveprime janë një numër komunikimi publik. Nuk janë një vlerësim teknik i performancës.
Transparenca që mungon
Problemi kryesor nuk është se qeveria nuk ka publikuar kodin burimor. Një shtet nuk është i detyruar të ekspozojë çdo komponent teknik të një sistemi kritik.
Problemi është se mungojnë informacionet bazë që duhet të shoqërojnë çdo sistem publik të AI me pretendime kaq të mëdha. Nuk ka një dokument teknik publik që shpjegon arkitekturën e Diellës. Nuk dihet cilat modele përdoren në secilin funksion, cilat janë burimet e të dhënave, si verifikohen përgjigjet dhe kur ndërhyn një operator njerëzor. Nuk ka rezultate të një vlerësimi të pavarur mbi saktësinë, sigurinë, privatësinë dhe paragjykimet e sistemit. Nuk ka raport të qartë mbi kostot e zhvillimit dhe operimit.
Askund nuk paraqitet as ekipi profesional që ka projektuar dhe zhvilluar sistemin. Nuk identifikohet arkitekti i zgjidhjes, eksperti kryesor i AI, pronari teknik i produktit, specialistët e sigurisë dhe personat përgjegjës për vlerësimin e sistemit.
Për një sistem të paraqitur si ministër, pyetja është elementare:
Kush e ka projektuar Diellën dhe kush mban përgjegjësi teknike për vendimet e saj?
Sepse përgjegjësia nuk mund t’i delegohet një avatari. Kur një sistem AI gabon, nuk mjafton të thuhet se gaboi algoritmi. Dikush ka zgjedhur modelin. Dikush ka përcaktuar të dhënat. Dikush ka ndërtuar udhëzimet. Dikush ka miratuar kalimin në përdorim. Në një projekt serioz, këta persona dhe këto role janë të identifikueshme.
Çfarë po fshihet pas perdes?
Mungesa e transparencës mund të interpretohet në dy mënyra. Mund të besojmë se pas Diellës fshihet një mekanizëm shumë i sofistikuar, të cilin qeveria nuk dëshiron ta ekspozojë. Por ekziston edhe një shpjegim tjetër, më pak i favorshëm, dhe ky është dyshimi im:
Problemi nuk është se ka shumë për të fshehur. Problemi është se nuk ka mjaftueshëm për të treguar.
Disa detaje, të lexuara me syrin e një inxhinieri, e mbështesin këtë dyshim.
E para: elementi më i famshëm i Diellës, fytyra dhe zëri i saj, nuk është aspak inteligjencë artificiale. I përket një aktoreje reale, e cila sot ka paditur shtetin për përdorimin e imazhit të saj. Produkti flamurtar i inteligjencës artificiale shqiptare ka, si tiparin e tij më të dukshëm, një qenie njerëzore. Vështirë të gjendet një metaforë më e saktë për gjithë këtë histori.
E dyta: kur u njoftua se Diella ishte, sipas shprehjes zyrtare, shtatzënë me 83 asistentë për deputetët, kushdo që ndërton sisteme të tilla e kuptoi menjëherë se çfarë do të thoshte kjo teknikisht. Të vendosësh në punë 83 instanca të të njëjtit chatbot është një çështje konfigurimi, jo një arritje inxhinierike. Është një cikël i thjeshtë programimi, i prezantuar si lindje. Edhe zgjedhja e metaforës është domethënëse: biologji në vend të treguesve të performancës. Kjo tregon qartë se për kë ishte menduar njoftimi.
E treta: Diella raportohet se funksionon mbi infrastrukturën cloud të Microsoft Azure, pra mbi modele të huaja dhe infrastrukturë të huaj. Shteti zotëron avatarin; inteligjenca merret me qira. Ku përpunohen fizikisht pyetjet e qytetarëve shqiptarë? Nën cilin juridiksion? Me çfarë garancish për të dhënat personale? Askush nuk i ka dhënë përgjigje këtyre pyetjeve. Pak vetë i kanë bërë fare.
Nëse Diella është kryesisht një shtresë komunikimi mbi shërbimet ekzistuese të e-Albania, kjo duhet thënë qartë. Një zgjidhje nuk bëhet më pak e dobishme sepse është më e thjeshtë. Por humbet besueshmërinë kur ambalazhohet si diçka shumë më e fuqishme nga sa mund të demonstrohet. Nëse gabohem, ftesa është e hapur: publikoni arkitekturën, treguesit dhe auditimet, dhe komuniteti teknik shqiptar do të jetë i pari që do ta vlerësojë.
Por sa më shumë rritet spektakli rreth një sistemi, aq më i madh bëhet rreziku kur publiku kërkon të shohë prapaskenën. Dhe kur të hapet perdja, mund të zbulojmë se mbreti nuk ka rroba.
Nga asistente virtuale në mekanizëm kundër korrupsionit
Pretendimi më i madh për Diellën ishte se ajo do t’i bënte tenderët publikë tërësisht të pastër nga korrupsioni.
Në parim, AI mund të ndihmojë vërtet në këtë fushë. Mund të analizojë oferta, të identifikojë anomali, të evidentojë konflikte interesi dhe të zbulojë modele të dyshimta në të dhënat e prokurimeve. Por këtu duhet thënë diçka që rrallë dëgjohet në debatin publik: një sistem i tillë është i fortë vetëm aq sa të dhënat mbi të cilat ndërtohet. Për të vlerësuar tenderë me AI nevojiten vite të tëra të dhënash prokurimi të pastra, të strukturuara dhe të lexueshme nga makina. Kushdo që ka punuar me të dhënat publike shqiptare e di se sa larg jemi nga ky standard. Dhe ka një problem edhe më delikat, të njohur mirë në literaturën shkencore: një model i trajnuar mbi të dhëna historike tenderësh të manipuluar i mëson skemat e manipulimit si model normal sjelljeje. Pa një pastrim dhe auditim rigoroz të të dhënave, AI nuk lufton korrupsionin e djeshëm; e përjetëson atë.
Kjo çështje kaloi nga teoria në aktualitet në dhjetor 2025, kur SPAK bëri publik një nga hetimet më të mëdha të dekadave të fundit: dyshimet për manipulim sistematik të tenderëve brenda vetë AKSHI-t, institucionit që administron platformën e-Albania dhe vetë Diellën. Ndaj drejtuesve kryesorë të agjencisë u vendosën masa sigurie. Sipas dëshmive të raportuara nga hetimi, dokumentet e procedurave të prokurimit përgatiteshin paraprakisht dhe u dërgoheshin grupeve të punës nga një adresë e brendshme e krijuar enkas, me kompanitë fituese praktikisht të paracaktuara. Këto janë akuza në proces dhe personat gëzojnë prezumimin e pafajësisë. Por nëse dëshmitë konfirmohen, kuptimi teknik është i qartë dhe i hidhur:
Infrastruktura digjitale e shtetit u përdor për të automatizuar vetë korrupsionin. AKSHI e digjitalizoi korrupsionin përpara se të digjitalizonte transparencën.
Dhe ndërsa vëmendja publike qëndron te avatari, vendimet e vërteta merren në prapaskenë. Në shkurt 2026, me ndryshime ligjore, AKSHI-t iu hoqën kompetencat e prokurimit dhe iu dha mundësia të krijojë shoqëri të përbashkëta me partnerë privatë, të cilët do të kenë qasje në pjesën dërrmuese të sistemeve shtetërore, përfshirë të dhënat financiare dhe personale të qytetarëve. Mënyra se si do të përzgjidhen këta partnerë mbetet e paqartë. Ky është një vendim me pasoja shumë më të mëdha për të ardhmen digjitale të vendit sesa çdo avatar, dhe ka kaluar pothuajse pa debat teknik publik.
Besimi nuk rikthehet me një personazh virtual. Rikthehet me auditim, dokumentim, ekspertizë të verifikueshme dhe përgjegjësi njerëzore.
Kush po e drejton vizionin shqiptar të AI?
AKSHI ka udhëhequr edhe procesin e hartimit të Strategjisë Kombëtare të Inteligjencës Artificiale 2025-2030. Dokumenti u publikua për konsultim publik në gusht 2025. Faqja regjistroi disa mijëra shikime dhe asnjë koment të paraqitur në platformë. Pjesëmarrja teknike e dukshme në procesin formal ishte praktikisht inekzistente. Për një dokument që pretendon të përcaktojë të ardhmen teknologjike të vendit, kjo heshtje është vetë një e dhënë.
Këtu lindin pyetje që nuk janë politike, por profesionale. Cilët ekspertë e kanë hartuar vizionin shqiptar të AI? Çfarë kanë ndërtuar në karrierën e tyre? Cilat sisteme kanë vendosur në prodhim? Cilat kërkime kanë publikuar? Cilat universitete dhe cilat kompani teknologjike shqiptare janë përfshirë?
Dhe këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të këtij teatri. Njerëzit që drejtojnë këto nisma na paraqiten si ekipi elitar që po e pozicionon Shqipërinë në majat e teknologjisë. Por komuniteti teknologjik shqiptar është i vogël dhe njihemi të gjithë me njëri-tjetrin. E vërteta është e thjeshtë: askush në këtë komunitet nuk i njeh këta lojtarë të nivelit botëror. Askush nuk di çfarë kanë ndërtuar, ku e kanë provuar veten dhe cilat janë arritjet e tyre të verifikueshme në karrierë.
Në fushën e AI, kredibiliteti nuk jepet me emërim. Fitohet me sisteme të vendosura në prodhim, me kërkime të publikuara, me produkte që përdoren nga njerëz realë. Këto gjëra janë publike dhe të verifikueshme, dhe pikërisht këtu heshtja është shurdhuese.
Ndërkohë, Shqipëria ka profesionistë të talentuar që drejtojnë projekte për kompani globale, ndërtojnë produkte të përdorura nga miliona njerëz dhe publikojnë në konferencat më prestigjioze të fushës. Është domethënëse që pothuajse asnjë prej tyre nuk është pjesë e nismave që synojnë të përfaqësojnë të ardhmen teknologjike të vendit.
Në një garë ku çdo shtet po aktivizon ekipin e tij më të mirë, Shqipëria po prezanton në skenë një formacion që propagandohet si elitar, por që askush nuk e ka parë ndonjëherë duke luajtur.
Dhe siç e kanë treguar rastet e shumta të korrupsionit, rreziku nuk është vetëm se po luajmë me ekipin rezervë. Rreziku është se disa lojtarë mund të jenë të gatshëm ta shesin ndeshjen për interesa personale.
Nga teatri te kapaciteti real
Gara globale e AI po zhvillohet me investime kolosale në kapital, infrastrukturë llogaritëse dhe, mbi të gjitha, në njerëz. Shqipëria nuk mund të konkurrojë në vëllim dhe as nuk duhet të pretendojë se mundet. Por mund të konkurrojë në seriozitetin e zgjedhjeve të saj. Dhe zgjedhja e parë serioze nuk kushton asnjë euro: të ndalojmë së trajtuari spektaklin si strategji.
Konkretisht, tre hapa do të mjaftonin për të treguar seriozitet. Së pari, një raport teknik dhe qeverisës publik për Diellën: funksionet reale, arkitektura, kostot, treguesit e performancës, kufizimet, mekanizmat e kontrollit njerëzor dhe rezultatet e auditimeve, së bashku me ekipin profesional përgjegjës, me emra, role dhe eksperiencë të verifikueshme. Së dyti, një vlerësim i pavarur teknik, sigurie dhe privatësie, i kryer nga ekspertë pa konflikt interesi. Së treti, një këshill kombëtar i AI ku të ulen administrata, universitetet, industria dhe diaspora teknologjike, i përzgjedhur mbi bazë merite të verifikueshme dhe jo besnikërie.
Suksesi duhet matur jo me avatarë, fjalime apo tituj virtualë, por me tregues që nuk gënjejnë: shërbime më të mira, kohë të kursyer, kosto të ulura, kërkime të publikuara, specialistë të formuar dhe sisteme që punojnë realisht.
Shqipëria nuk ka nevojë të shpallet lidere
Të konkurrosh sot në tregun global të teknologjisë dhe inteligjencës artificiale është një nga gjërat më të vështira që ekzistojnë. Gara është e ashpër dhe diferenca zmadhohet çdo muaj.
Por Shqipëria ka ende një shans të pozicionohet më mirë. Jo duke pretenduar se është aty ku nuk është. Jo duke zëvendësuar kapacitetin me spektakël. Jo duke e shitur një asistent virtual si revolucion institucional.
Duhet të fillojmë duke qenë të sinqertë për pikën ku ndodhemi. Duhet të përdorim të gjitha kapacitetet që kemi, të angazhojmë profesionistët më të mirë, ata të vërtetët, me rezultate të verifikueshme, dhe të ndërtojmë një vizion realist që matet me rezultate.
Shqipëria nuk ka nevojë të shpallet lidere e inteligjencës artificiale. Ka nevojë të fillojë punën serioze për t’u bërë një vend i aftë në përdorimin e saj.
Në San Francisko, AI u paraqit si një instrument që i ndihmon njerëzit të krijojnë historitë e tyre. Në Shqipëri nuk duhet ta përdorim për t’i treguar vetes një histori të bukur që nuk mbështetet nga realiteti.
Perdja e teatrit duhet të bjerë. Puna e vërtetë duhet të fillojë.
